Azken hilabeteotan, hala estatu osoan nola Euskal Autonomia Erkidegoan, bai gobernuek eta bai lan-munduko gizarte indarrek elkarrizketa sozialari buruzko postura argiak hartu dituzte.

Beste ezer baino lehen, errealitatearen diagnostiko zuzena egin behar da. Guztien iritziz, ekonomiaren arloa gainditzen duen krisialdi larri baten aurrean gaude, baina, hain zuzen ere, krisiak ekonomian du eragin gordinena eta, gehiago zehaztera joanda, pertsonen ikuspegitik, prestakuntza eskaseneko langileak dira gehien nozitzen dutenak. Krisialdia ez da lan-mundutik sortu, baina, aldiz, langileengan du eragin bortitzena. Hala erakusten du bai langabeziaren igoera azkarrak eta bai lan-baldintzen okerragotze orokorrak.

Faktore asko sartzen dira tartean: garapen-bidean dauden herrialdeak (Txina, India eta Brasil, batik bat) munduko merkatura gehitu izanak laukoiztu egin du lan-eskaintza, azken 25 urteotan; teknologia aurrerapenak direla-eta, prestakuntzarik gabeko langileek egin ditzakete orain, lehen langile kualifikatuek soilik egiten zituzten zereginak; immigrazioa, enpresen deslokalizazioa… Horien guztien emaitza gisa, kualifikazio ertaineko langile asko lanik gabe geratu da. Eta, indarrean dauden irizpide neoliberaletan aldaketarik ez badator, langile-mugimenduari horrenbeste odol eta izerdi kostatako lan-eskubideak bueltatuko ez den iraganeko erlikia bilakatuko dira. Une honetan sortzen den enplegua, batik bat, bi muturretan sortzen da: elite prestatuentzako kualifikazio handiko lanpostuak edota etorkinentzat edo oso kualifikazio gutxiko langileentzat pentsatutako kalitate eskaseko postuak. Aldi baterako lana ere, momentu edo lan zehatz batzuetarako sortu zen arren, oraindik indar betean dago, eta horrek zuzeneko eragina du produktibitate apalean eta giza kapitalaren degradazioan.

Laneko prekarietatea ez da gertakari naturala, ez eta garapen teknologikoaren ezinbesteko fruitu ere. Estatuan, patronalak inposatu zuen, laurogeiko hamarraldiaren erdi aldera, aurreko hamarraldian hasitako krisialdiari erantzuteko. Prekarietate horren ondorioz, langilea etengabeko segurtasun faltan aurkitzen da: noiznahi gal dezakeen soldata baten menpe bizi da. Eta segurtasun falta ez da konpontzen aldi baterako kontratuak kateatuz. Aldiz, prekarietate handieneko kolektiboen borroka ahalmena indarra galduz joaten da.

Antzeko zerbait gertatzen da diru-sarrerekin. Hala, BPGan izan diren hobekuntzak oso bidegabeki banatu dira, nazioko errentaren banaketan lan-faktoreak duen partehartzea ikaragarri jaitsi baita. Eta desberdintasunek gora egin dute, politika fiskalak edo errenten gainekoak zuzentzen ez dituelako.

Soldatapekoei eta lanik aurkitu ezin dutenei egin die kalte handiena krisi ekonomikoak. OCDEren txostenen arabera, langileen soldata erreala, 1998tik hona, batez beste, urtean %1 ari da jaisten. Horregatik, Estatu osoa hartuta, aipatutako urte horretan, BPGaren %67 izatetik, 2008an, %49 izatera jaitsi zen. Euskal Autonomia Erkidegoari eta Nafarroari dagokionez, berriz, Elkartzen kolektiboaren arabera, %54tik %48ra jaitsi da. Kontuan izan behar da, bestalde, euskal langileen batez besteko soldata (Estatuko handienetakoa) %40 txikiagoa dela EBko batez bestekoa baino, eta soldatapekoen %42 inguruk pobrezia atalasetik azpiko diru-sarrerak dituztela.

Eta, hala ere, lan-erreformaren premia aipatzen da, behin eta berriro: soldata eta ordutegi baldintzak aldatu beharra, kontratua etetea merkatzeko premia eta oraingo pentsio-sistema erregulatzen duten arauen erreforma.

Ez da inon azalpenik ematen Ibex-35eko kide diren enpresetako exekutibo handien diru-sarrerei buruz, nahiz eta, zenbait kasutan –pentsioak eta gainerako ordainsariak barne–, urtean 14 milioi eurotatik gorakoak izan. Gobernuak ez lieke langileei soldatak kontrolatzeko eskatu behar, edo biztanleriari, oro har, bizi-maila jaisteko, hain ordainsari eskandalagarriak saihesteko ezertxo ere egiten ez duen bitartean. Gauza bera esan daiteke, zergak gutxitzearen edo kentzearen bitartez, laguntzak jaso dituzten enpresa handiez. Hala, esandako kontzeptu horiengatik, euskal enpresaburuek foru ogasunei 900 milioi € inguru gutxiago ordainduko dietela kalkulatzen da. Horiei erantsi beharrekoak dira, gainera, Elkarteen gaineko Zergaren beherakada eta Ondarearen gaineko Zerga baliogabetzea, hau da, 250 milioi euro gutxiago.

Europar Batasunean haize neoliberalak eta desarautzaileak dira nagusi, Lan zuzenbidearen modernizazioa (2007) izenburuko Batzordearen Liburu Berdean jasotzen den bezala. Idatzi horretan adierazten da lan-harremanen eredua zaharkitua dagoela, babes handiegia ematen duelako, eta langileen interesen aurka argi eta garbi dauden formula liberalizatzaileak proposatzen ditu.

Baldintza horietan egiten du Administrazioak elkarrizketa sozialerako deia. Indarrak oso desorekatuak daude eta enpresa erakundeen indarra hain da ahaltsua ze oso zaila izango baita prekarietatea areagotzeko egiten ari diren apustuari kontra egitea. Patronalaren ideologoek neurri liberalizatzaileak eskatzen dizkiote Gobernuari, baina elkarrizketa sozialeko prozesutik kanpo. Esperientziagatik badakite «dekretukadak» ez direla jendearen gogoko, baina «ezinbestekoak» jotzen dituzte. Era horretan, Administrazioak berak konbentzitu beharko ditu langileak «sakrifizio» horiek beren gain har ditzaten, beroriek erraztuko dutelakoan gainbehera ekonomikoari aurre egiteko modua.

Hori horrela gertatzen bada, bistan dago ez dela alde guztien arteko benetako elkarrizketa, baizik eta elkarrizketa sozialaren karikatura hutsa. Beharrezkoa izango da kapitalaren eta lanaren arteko etengabeko konfrontazio hori kontuan hartzea, zeina gogoeta xede izan baitu Elizako pentsamendu sozialak, harik eta oinarrizko formulaziora iritsi arte: «gizakiak izan dezala lehentasuna, kapitalaren gainetik». Prest ote gaude ondorio eraginkorrak ateratzeko?

Donostia, 2009ko uztailaren 16a

Elizbarrutiko Idazkaritza Soziala – Justizia eta Bakea